ตัทธิต

ชีทประกอบการศึกษา: • รูปวิเคราะห์ตัทธิต • ทำตัวศัพท์ตัทธิต ตามขั้นตอน อย่างง่าย

ตัทธิต หมายถึง ปัจจัยประเภทหนึ่ง ใช้ลงท้ายนามศัพท์หรืออัพยยศัพท์ เพื่อแทนเนื้อความของศัพท์อื่น  
ทั้งเป็นการย่อศัพท์ให้สั้นลง และหมายถึงศัพท์ที่ลงปัจจัยตัทธิตนั้นๆ ด้วย  
(แบบ: ปัจจัยหมู่หนึ่ง เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เนื้อความย่อ สำหรับใช้แทนศัพท์ ย่อคำพูดลงให้สั้น ชื่อว่า ตัทธิต)

* ถ้าลงปัจจัยตัทธิตที่เป็นอัพยยะ ก็ไม่ต้องลงวิภัตตินาม

เปรียบเทียบสมาส-ตัทธิต           

เปรียบเทียบสมาส-สนธิ-ตัทธิต-นามกิตก์

* อตฺถิ นตฺถิ ในบทสมาส  เช่น อตฺถิภาโว นตฺถิภาโว  ถือเป็นนิบาต  
** คือไม่ต้องคำนึงถึงว่าศัพท์ที่นำมาต่อ มีความหมายเกี่ยวเนื่องกันหรือไม่  
 

ตัทธิตว่าโดยย่อ มี 3 อย่าง (จัดเป็นประเภทใหญ่ๆ ได้ 3 ประเภท) คือ

1. สามัญญตัทธิต
2. ภาวตัทธิต
3. อัพยยตัทธิต

ในคัมภีร์ไวยากรณ์ทั้งหลาย กล่าวว่าสามัญญตัทธิต มี 15   โดยเพิ่ม อุปมาตัทธิต และ นิสสิตตัทธิต เข้ามา

1. สามัญญตัทธิต

1) โคตตตัทธิตมีปัจจัย 8 ตัว คือ  ณ ณายน ณาน เณยฺย  ณิ ณิก ณว เณร    
ใช้แทน อปจฺจ โคตฺต ปุตฺต (เหล่ากอ เชื้อสาย ลูก ลูกหลาน วงศ์ โคตร บุตรธิดา)

¹  เป็นชื่อโคตรของเหล่าพราหมณ์

²  แปลง อิ เป็น เอ (ใน ไตร. มีทั้งสองแบบ)

³  มนู เทพผู้สร้างมนุษย์

* ลง อี ปัจ. อิต

¹  บุตรแห่งสักยะ, ศากยบุตร.  ใน ไตร. ธอ. พบแต่ ‘สกฺย-’ โดยมาก   ส่วน ‘สากฺย-’ พบบ้างเล็กน้อย  (สันสกฤต: ศากฺย- shakya)

²  แปลง ก เป็น ย.  สกฺยปุตฺติโย ใช้มากกว่า สกฺยปุตฺติโก

¹ มนู เทพผู้สร้างมนุษย์

2) ตรัตยาทิตัทธิต    ลง ณิก ปัจจัย  ใช้แทน ตรติ (ย่อมข้าม) เป็นต้น

3) ราคาทิตัทธิต   ลง ณ ปัจจัย   ใช้แทน รตฺต (ย้อมแล้ว) เป็นต้น

4) ชาตาทิตัทธิต   ลงปัจจัย 3 ตัว คือ  อิม  อิย  กิย  ใช้แทน ชาต (เกิดแล้ว) เป็นต้น

5) สมุหตัทธิต   ลงปัจจัย 3 ตัว คือ  กณฺ  ณ  ตา   ใช้แทน สมุห ศัพท์ (ประชุม, หมู่, ฝูง ฯลฯ) 

¹  วิ. ตีณิ ปิฏกานิ ติปิฏกํ ปิฎก 3  สมา. ทิคุ

²  วิ. ตโย มาสา ติมาสํ เดือน 3  สมา. ทิคุ

6) ฐานตัทธิต   ลง อีย ปัจจัย   ใช้แทน ฐาน (ที่ตั้ง),  หิต (เกื้อกูล),  อรห (ควร)

7) พหุลตัทธิต   ลง อาลุ ปัจจัย   ใช้แทน ปกติ (ปกติ),  พหุล (มาก)

8) เสฏฐตัทธิต ลงปัจจัย 5 ตัว คือ  ตร  ตม  อิยิสฺสก  อิย  อิฏฺฐ  เป็นเครื่องหมายคุณนามขั้น วิเสส และ อติวิเสส

9) ตทัสสัตถิตัทธิต   ลงปัจจัย 9 ตัว คือ  วี  ส  สี  อิก  อี  ร  วนฺตุ  มนฺตุ  ณ  แทน อตฺถิ (มีอยู่)

10) ปกติตัทธิต  ลง มย ปัจจัย   ใช้แทน ปกต (อันบุคคลทำแล้ว, สำเร็จแล้ว)  และ วิการ (เป็นวิการ)

* สุวณฺณมยํ ภาชนํ  ปกติตัท.  
สุวณฺณมยภาชนํ  วิ. บุพ. กัม.  
สุวณฺณ(กต)ภาชนํ  มัชเฌโลป. ตติยาตัป.

11) สังขยาตัทธิต   ลง ก ปัจจัย   ใช้แทน ปริมาณ (ประมาณ, ปริมาณ) ลงท้ายปกติสังขยาตั้งแต่ ทฺวิ

12) ปูรณตัทธิต  ลงปัจจัย 5 ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี ใช้แทน ปูรณ (เป็นที่เต็ม)  ลงท้ายปกติสังขยา ทำให้เป็นปูรณสังขยา

การใช้ อฑฺฒ ศัพท์  
อฑฺฒ แปลว่า ครึ่ง กึ่ง  เมื่อใช้ร่วมกับปูรณสังขยา แสดงจำนวนที่เป็นครึ่งหนึ่งของจำนวนที่เต็มนั้น  
เพื่อนับปริมาณ/จำนวน ที่มีเศษครึ่งหนึ่ง เช่น 1 ครึ่ง, 2 ครึ่ง, ... 150, 350, 7,500 เป็นต้น

การต่อ อฑฺฒ ศัพท์ กับปูรณสังขยา

เรียง อฑฺฒ ไว้ข้างหน้าปูรณสังขยา (ยกเว้นเมื่อต่อกับ ทุติย)  เฉพาะ ทุติย ตติย จตุตฺถ มีแปลงรูปด้วย

1. อฑฺฒ ต่อกับ ทุติย     แปลงเป็น ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒ  (เรียง อฑฺฒ ไว้หลัง)
2. อฑฺฒ ต่อกับ ตติย     แปลงเป็น อฑฺฒติย อฑฺฒเตยฺย
3. อฑฺฒ ต่อกับ จตุตฺถ   แปลงเป็น อฑฺฒุฑฺฒ
4. อฑฺฒ ต่อกับปูรณสังขยาที่เหลือ

อฑฺฒปญฺจมที่ห้าด้วยทั้งกึ่ง        อฑฺฒฉฏฺฐ    ที่หกด้วยทั้งกึ่ง      อฑฺฒสตฺตม ที่เจ็ดด้วยทั้งกึ่ง             
อฑฺฒอฏฺฐม ที่แปดด้วยทั้งกึ่ง      อฑฺฒนวม    ที่เก้าด้วยทั้งกึ่ง      อฑฺฒทสม   ที่สิบด้วยทั้งกึ่ง

ใช้ อฑฺฒ กับปูรณสังขยา นับนามนาม

ชนานํ ทิยฑฺฒสตํ  ร้อยที่ 2 ด้วยทั้งกึ่ง แห่งชน ท. (ชน 150)

ทิยฑฺฒํ ชนสตํ   ร้อยแห่งชน ที่ 2 ด้วยทั้งกึ่ง (ชน 150)   
ทิยฑฺฒชนสตํ  

13) วิภาคตัทธิต ลง ธา โส ปัจจัย  ใช้แทน วิภาค (ส่วน, การจำแนก)

2) ภาวตัทธิต มีปัจจัย 6 ตัว คือ  ตฺต ณฺย ตฺตน ตา ณ กณฺ   ใช้แทน ภาว ความเป็น)  
เฉพาะ ตา ปัจจัยลงแล้วสำเร็จเป็นอิตถีลิงค์   ปัจจัยที่เหลือเป็นนปุงสกลิงค์

   
• ปัจจัยอีก 3 ตัวในสัททนีติ คือ  ณิย  เณยฺย  พฺย

3) อัพยยตัทธิต มีปัจจัย 2 ตัว คือ ถา ถํ ใช้แทน ปการ (ประการ)